Projekt realizowany we współpracy z FRUG, finansowany przez WFOŚiGW w Gdańsku.
Cel projektu
Zwiększenie zdolności do prowadzenia skutecznego monitoringu wód jeziornych, poprzez zakup i wyposażenie mobilnego laboratorium w celu poboru i przewozu próbek wody do oznaczeń parametrów fizykochemicznych i biologicznych oraz budowania sieci banku danych oraz raportowania zmian w jakości wód.
W sezonie wegetacyjnym 2025/2026 przeprowadzono analizę szczególnie ważnych dla województwa pomorskiego jezior tj. naturalnego Systemu Górnej Raduni na Pojezierzu Kaszubskim oraz silnie zmienionych antropogenicznie Jeziorach Kartuskich, które zostały poddane rekultywacji. Przebadano 11 zbiorników (Stężycie, Raduńskie Górne, Raduńskie Dolne, Kłodno, Brodno Wielkie, Małe Brodno, Ostrzyckie oraz Mielenko, Karczemne, Klasztorne Małe i Klasztorne Duże).
Na podstawie wyników badań oszacowano stan troficzny wód poszczególnych jezior. Wyniki badań udostępniono poniżej. Tego typu baza danych pozwala na gromadzenie, analizowanie i udostępnianie informacji o stanie wód w określonym regionie, co jest niezbędne do podejmowania odpowiednich działań ochronnych i zarządzających. Dzięki zebranym danym możliwe jest również prowadzenie działań edukacyjnych i informacyjnych.
Centrum Monitoringu i Ochrony Wód Uniwersytetu Gdańskiego będzie kontynuowało badania z wykorzystaniem zakupionego w ramach projektu sprzętu i wyposażenia poprzez analizę jakości wód zlokalizowanych na terenie województwa pomorskiego. Kontynuacja badań daje możliwość śledzenia stopnia zanieczyszczenia wód, a tym samym ocenę potencjalnych źródeł zanieczyszczeń. Wiedza ta będzie niezbędna do opracowywania i wdrażania programów ochrony i rekultywacji zbiorników wodnych całego Pojezierza Pomorskiego.
Czym jest TSI?
TSI - indeks stanu troficznego (ang. Trophic State Index) jest ilościowym wskaźnikiem służącym do oceny żyzności wód stojących, przede wszystkim jezior. Opisuje on poziom produktywności biologicznej ekosystemu, czyli zdolność do wytwarzania biomasy, głównie fitoplanktonu. Koncepcja indeksu została opracowana przez Roberta E. Carlsona jako narzędzie integrujące kilka mierzalnych parametrów fizycznych i chemicznych w jedną skalę liczbową, pozwalającą porównywać zbiorniki wodne oraz śledzić zmiany troficzne w czasie.
Podstawą TSI jest założenie, że produktywność jeziora odzwierciedla się w koncentracji składników pokarmowych oraz w biomasie glonów, które wpływają na przezroczystość wody. W klasycznej wersji indeks opiera się na trzech parametrach:
Widzialność krążka Secchiego jest prostą miarą przejrzystości wody. Zmniejszona przezroczystość zwykle wynika ze zwiększonej biomasy planktonu oraz zawiesin organicznych, co pośrednio odzwierciedla wyższy poziom trofii.
Stężenie chlorofilu a jest bezpośrednią miarą biomasy fitoplanktonu. Wzrost jego koncentracji wskazuje na intensyfikację produkcji pierwotnej i zwiększoną eutrofizację. Chlorofil a traktowany jest jako najbliższy biologiczny wskaźnik trofii.
Fosfor całkowity (TP) reprezentuje zasób jednego z kluczowych biogenów w wodach słodkich. W wielu jeziorach to właśnie fosfor stanowi czynnik limitujący rozwój fitoplanktonu, dlatego jego stężenie koreluje z potencjalną produktywnością systemu.
Wartości TSI tworzą skalę ciągłą, w której rosnące liczby oznaczają wzrost żyzności i produktywności. Skala ta odpowiada klasycznemu podziałowi jezior ze względu na trofię:
- Jeziora oligotroficzne (TSI < 40) – charakteryzują się bardzo niską koncentracją biogenów i niewielką biomasą fitoplanktonu. Woda jest przejrzysta, produkcja pierwotna ograniczona, a warunki tlenowe stabilne nawet w głębszych warstwach. Są to systemy o wysokiej jakości wody i wolnym tempie akumulacji materii organicznej.
- Jeziora mezotroficzne (TSI 40-50) – stanowią formę przejściową między ubogimi a żyznymi zbiornikami. Produkcja biologiczna jest umiarkowana, a przejrzystość wody zmniejsza się sezonowo. Wzrost dostępności biogenów powoduje wyraźniejsze wahania struktury planktonu.
- Jeziora eutroficzne (TSI 50-70) – wysokie stężenia składników pokarmowych sprzyjają intensywnemu rozwojowi fitoplanktonu. Przejrzystość wody jest ograniczona, częściej występują zakwity glonów, a w głębszych partiach jeziora mogą pojawiać się okresowe niedobory tlenu. Produkcja materii organicznej znacząco przewyższa jej mineralizację.
- Jeziora hypertroficzne (TSI > 70) – to układy o skrajnie wysokiej żyzności. Biomasa planktonu bywa bardzo duża, zakwity są częste i długotrwałe, a deficyty tlenowe w warstwach przydennych są typowym zjawiskiem. Akumulacja materii organicznej i procesy rozkładu silnie wpływają na funkcjonowanie całego ekosystemu.
Znaczenie indeksu w limnologii polega na jego zdolności do łączenia procesów chemicznych, fizycznych i biologicznych w jeden opis funkcjonowania ekosystemu. Dzięki temu TSI pozostaje jednym z podstawowych narzędzi oceny stanu troficznego w monitoringu jezior i badaniach zmian środowiskowych.
Wykaz literatury:
• Carlson, R.E. 1977. A Trophic State Index for Lakes. Limnology and Oceanography 22(2): 361--369.
• Kajak, Z. 2001. Hydrobiologia -- Limnologia. Ekosystemy wód śródlądowych. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.